ΓΡΑΦΕΙ Η ΔΕΣΠΟΝΑ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ
«Εγεννήθην εν Σκιάθω τη 4η Μαρτίου 1851»
Σήμερα συμπληρώνονται εκατόν εβδομήντα πέντε χρόνια (4 Μαρτίου 1851) από την γέννηση του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, ενός από τους κορυφαίους λογοτέχνες μας. Δεν θα ήταν υπερβολή να πούμε πως μαζί με τον Βιζυηνό και τον Ροϊδη θεωρούνται ως οι δημιουργοί και πατέρες της νεοελληνικής πεζογραφίας. Κάποια βιογραφικά στοιχεία διαβάζουμε στην αυτοβιογραφία που μας άφησε ο ίδιος:
«Εγεννήθην εν Σκιάθω τη 4η Μαρτίου 1851. Εβγήκα από το Ελληνικόν Σχολείον εις τα 1863, αλλά μόνον τω 1867 εστάλην εις το ΓυμνάσιονΧαλκίδος, όπου ήκουσα την Α΄ και Β΄ τάξιν. Την Γ΄ εμαθήτευσα εις Πειραιά, είτα διέκοψα τας σπουδάς μου και έμεινα εις την πατρίδα. Κατά Ιούλιον του 1872 υπήγα εις το ΑγιονΟρος χάριν προσκυνήσεως, όπου έμεινα ολίγους μήνας. Τω 1873 ήλθα εις Αθήνας και εφοίτησα εις την Δ΄ του Βαρβακείου. Τω 1874 ενεγράφην εις την ΦιλοσοφικήνΣχολήν, όπου ήκουα κατ’ εκλογήν ολίγα μαθήματα φιλολογικά, κατ’ ιδίαν δε ησχολούμην εις τας ξένας γλώσσας…» ( από το βιβλίο του OctaveMerlier «Α. Παπαδιαμάντη, Γράμματα», έκδοση του Συλλόγου προς ΔιάδοσινΩφελίμων Βιβλίων, εν Αθήναις, 1934).
Έχουν πει για τον Παπαδιαμάντη:
Ο Κώστας Βάρναλης γράφει στο κεφάλαιο «Ένας Άνθρωπος» από τα «Αισθητικά- Κριτικά»: «Ο Παπαδιαμάντης είναι η μεγαλύτερη δόξα της νεοελληνικής πεζογραφίας. Κι όσο περνούνε τα χρόνια, τόσο η δόξα αυτή θα στερεώνεται περισσότερο. Ρωτήσανε κάποτες τον αριστοτέχνη του στίχου Μαλακάση: «Ποιος είναι ο μεγαλύτερος ποιητής της Ελλάδας;» — Ο Παπαδιαμάντης !, απάντησε χωρίς δισταγμό. Ό χι γιατί ο Παπαδιαμάντης έγραψε τα καλύτερα ελληνικά ποιήματα( γιατί έγραψε και ποιήματα), αλλά γιατί η πεζογραφία του περιέχει περισσότερη ποιητική ουσία από τα περισσότερα νεοελληνικά έμμετρα έργα…»
Ο Οδυσσέας Ελύτης στο βιβλίο «Η μαγεία του Παπαδιαμάντη : «…η ποιητική νοημοσύνη του Παπαδιαμάντη διατρέχει τις σελίδες του, συνεγείρει και μαγνητίζει τις λέξεις, τις υποχρεώνει να συναντηθούν σε μια φράση, όπως ο αέρας τα λουλούδια σ’ έναν αγρό…»
Και στο «Άξιον Εστί»: «Όπου και να σας βρίσκει το κακό, αδελφοί, όπου και να θολώνει ο νους σας μνημονεύετε Διονύσιο Σολωμό και μνημονεύτε Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη»
Ο Γιώργος Κοτζιούλαςέγραφε: «ο μόνος μας μεγάλος συγγραφέας, που βγήκε από το λαό κι αφιερώθηκε σ’ αυτόν»
Ο Ζαν Μορεάς, θαυμαστής του Παπαδιαμάντη, χαρακτήρισε το: « «Μοιρολόγι της φώκιας» αριστούργημα της παγκόσμιας φιλολογίας»
ΟΓιώργος Σεφέρης, στο δοκίμιό του για τον Μακρυγιάννη έγραφε: «Ο Μακρυγιάννης είναι ο πιο σημαντικός πεζογράφος της νέας Ελληνικής Λογοτεχνίας, αν όχι ο πιο μεγάλος, γιατί έχομε τον Παπαδιαμάντη».
Ο Γιώργος Βαλέτας μιλώντας για το έργο του Παπαδιαμάντη έλεγε: «…ο Παπαδιαμάντης ανεβάζει και καταξιώνει στην περιοχή της τέχνης την ψυχή του λαού, το βαθύτερο δράμα του, τις βαθύτερες αξίες του τόπου του, ηθικές, φυσικές , κοινωνικές».
Ο Κωνσταντίνος Π.Καβάφης τον χαρακτήριζε ως «την κορυφή των κορυφών»και στο περιοδικό «Νέα ζωή» της Αλεξάνδρειας το 1908 έγραφε: «Εις όσα έργα του εδιάβασαμ΄έκανενεντύπωσιν η περιγραφική του δύναμις. Μου φαίνεται ότι είναι λαμπρά ασκημένος στης περιγραφής την τριπλήν ικανότητα—το ποια πρέπει να λεχθούν, το ποια πρέπει να παραλειφθούν, και εις ποία πρέπει να σταματηθή η προσοχή…»
ΟΓρηγόριος Ξενόπουλος έγραψε: «ο Παπαδιαμάντης δεν εψεύστηκε ποτέ, δεν εμιμήθη ποτέ, δεν επροσποιήθη ποτέ, δεν εκιβδηλοποίησε ποτέ. Έκοψε μόνον ολόχρυσα νομίσματα από το μεταλλείον της ψυχής του, της αγνής και αδιαφθόρου… η ψυχή του είναι καθαυτό η ρωμέικη λαϊκή ψυχή».
Ο ΠαύλοςΝιρβάνας στα 1906: «Εκείνος πού θα δώσει μίαν ημέρανμακρινήν… την εικόνα του Παπαδιαμάντη, του πρώτου και μοναδικού της εποχής μας, δεν πρέπει να χωρίσει ποτέ τον συγγραφέα από τον άνθρωπον… Ο Παπαδιαμάντης δεν είναι γραμματάνθρωπος, είναι ποιητής».
Ο Φώτος Πολίτης σε ένα άρθρο του, ανάμεσα στα άλλα έγραψε: «Ελλην γνήσιος καί συγγραφεύς ισχυρός εχάρισε σελίδας εξόχουαγνότητος και ηθικής ρώμης»
και συνδέοντάς τον με τον Δ. Σολωμό:
«Μόνο ο Παπαδιαμάντης κι ο Σολωμός μας έδωσαν έργα με συνολική σύλληψη ζωής, λυτρωμένα από το τυχαίο και το επεισοδιακό».
Ας θυμηθούμε, τέλος, κάποια λίγα λόγια από το άρθρο του Κωστή Παλαμά στην εφημερίδα «Ακρόπολη» την ημέρα του θανάτου του Παπαδιαμάντη: «Ο Παπαδιαμάντης ο μεγάλος ζωγράφος των ταπεινών. Ο ιστοριστής των «Θαλασσινών ειδυλλίων», ο απέρριττος και ασχημάτιστος κ’ ελκυστικός κ’ ευκολοδιάβαστος και ξεχωριστός…» και τελειώνει: «Μακαρισμένε και αξέχαστε, ένας δικός σου στίχος ξεφυτρώνει τώρα στα χείλη μου, στίχος λυπητερός και όμως απριλιάτικος, και με όλο το χειμώνα που με ζώνει:
Τ’ αηδόνια αυτά που κελαηδούν,
μου φαίνεται πως κλαιν’…»
Τα μεσάνυχτα της 2ας προς την 3η Ιανουαρίου του 1911, ημέρα Κυριακή, αυτός ο περήφανος, αυτή η «βασιλική δρυς» της λογοτεχνίας μας εξέπνευσε. Το 1925 στήθηκε η προτομή του και στη βάση της σκάλισαν τους στίχους από το «Μυρολόγι1 της Φώκιας»: «…
Σα νάχαν ποτέ τελειωμό/ τα πάθη κι οι καϋμοί του κόσμου …».
Σημείωση 1: (Μυρολό(γ)ι (με την ορθογραφία του χειρόγραφου του Παπαδιαμάντη), θρηνητικόν άσμα αδόμενον παρά νεκρόν κατά την κηδείαν, (Επίτομο Λεξικό Δ. Β. Δημητράκου), σε διάκριση από το Μοιρολόγι με (οι) που σημαίνει τον λόγο σχετικά με την Μοίρα, η οποία δεν είναι αποκλειστικά τραγική και θρηνητική αλλά και ακριβώς το αντίθετο).
Δέσποινα Παπαδοπούλου
4 Μάρτίου 2026
