ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΕΛΥΤΗΣ
30 χρόνια από τον θάνατό του
«Θεωρώ την ποίηση σαν μια πηγή αθωότητας, που είναι γεμάτη από επαναστατικές δυνάμεις. Αποστολή μου είναι να κατευθύνω αυτές τις δυνάμεις εναντίον ενός κόσμου που η συνείδησή μου δεν μπορεί να αποδεχθεί, έτσι ώστε να φέρω αυτόν τον κόσμο, μέσω συνεχών μεταμορφώσεων, σε μεγαλύτερη αρμονία με τα όνειρά μου».
Οδυσσέας Ελύτης
Σαν σήμερα, 18 Μαρτίου του 1996, πριν τριάντα χρόνια, στην αρχή μιας Άνοιξης, έφυγε για το ταξίδι το δίχως γυρισμό ο μεγάλος μας νομπελίστας ποιητής Οδυσσέας Ελύτης. Γεννήθηκε στις 2 Νοεμβρίου του 1911 στο Ηράκλειο Κρήτης με καταγωγή από τη Λέσβο. Γράφει ο ίδιος στη «Μαρία Νεφέλη»:
«Πρώτη φορά σ’ ενός νησιού τα χώματα
δύο του Νοεμβρίου ξημερώματα
βγήκα να δω τον κόσμο και μετάνιωσα
τα «ζόρικα» που λεν αμέσως τα ΄νιωσα…»
Πολλά έχουν γραφεί και θα γράφονται για ποιητές και δημιουργούς του διαμετρήματος του Ελύτη. Πολλοί έχουν μιλήσει για την ελληνικότητα του ποιητή πως είναι οι ακρογιαλιές, το Αιγαίο με το φως του. Η ελληνικότητά του όμως πάει πιο βαθιά, έχει ρίζες δυόμισι χιλιάδων χρόνων κι αυτήν την υπερχιλιετή απόσταση την φωτίζει και την καταυγάζει το ελληνικό φως. Για τον Ελύτη η Ελλάδα δεν είναι επίπεδη, έχει το βάθος της ελληνικής σκέψης και του ελληνικού πολιτισμού. Ο ίδιος ο Ελύτης γράφει στα «Ανοιχτά Χαρτιά» πως η Ελλάδα είναι «η ακριβής στιγμή της σύμπτωσης πολλών θαυμάτων». Αγάπησε την Ελλάδα βαθιά και απόλυτα τόσο, ώστε, όπως λέει ο ίδιος, όταν άλλαξε το όνομά του( Αλεπουδέλλης ήταν το πραγματικό του), θέλησε το ποιητικό του όνομα να αρχίζει από το «Ελ» όπως « Ελ-λάδα», να συνεχίζει με το ελληνικότατο γράμμα «υ»( ι-γκρεκ το λένε οι Γάλλοι) και τέλος έπρεπε να βρει και μια ελληνικότατη κατάληξη όπως «-της» και έτσι προέκυψε το « Ελ-υ-της».
Το έργο του είναι γεμάτο εικόνες, αλλά η ουσία του είναι αυτό που κρύβεται πίσω τους. Η δική μας Μαρία Λαμπαδαρίδου- Πόθου γράφει: « Αν ήθελα να δώσω το πρόσωπο του Ελύτη θα διάλεγα το στίχο του Εμπεδοκλή: « και εγώ νυν ειμί φυγάς θεόθεν και αλήτης» όταν αλήτης έχει την έννοια του εξόριστου και του περιπλανώμενου εγκόσμια. Ο μακρινός εκείνος Ίωνας μας βοηθά να στηρίξουμε το όραμά μας για την ποίηση του Ελύτη. Κι αν ήθελα να δώσω την ανθρώπινη αγωνία πάλι το στίχο του Εμπεδοκλή θα διάλεγα: « Κλαύσα τε και κώκυσα ιδών ασυνήθεα χωρον» (μτφ: έκλαψα και σπάραξα βλέποντας ξένο χώρο), είπε δυόμισι χιλιάδες χρόνια πριν πει ο Ελύτης: «εχάσαμε το θείο ναυάγιο για πάντα». ( Μ. Λαμπαδαρίδου-Πόθου 1982 Οδυσσέας Ελύτης- Ένα όραμα του Κόσμου εκδ. Φιλιππότη, Αθήνα)
Από την ομιλία του Ελύτη κατά την απονομή του βραβείου Νόμπελ (10/12/1979), ας κρατήσουμε τα τελευταία του λόγια που ηχούν σαν μήνυμα του ποιητή για τις σκληρές μέρες που βιώνει η ανθρωπότητα:
«…Δέν ἀρκεῖ νά ὀνειροπολοῦμε μέ τούς στίχους. Εἶναι λίγο. Δέν ἀρκεῖ νά πολιτικολογοῦμε. Εἶναι πολύ. Κατά βάθος ὁ ὑλικός κόσμος εἶναι ἁπλῶς ἕνας σωρός ἀπό ὑλικά. Θά ἐξαρτηθεῖ ἀπό τό ἄν εἴμαστε καλοί ἤ κακοί ἀρχιτέκτονες τό τελικό ἀποτέλεσμα. Ὁ Παράδεισος ἤ ἡ Κόλαση πού θά χτίσουμε. Ἐάν ἡ ποίηση παρέχει μία διαβεβαίωση καί δή στούς καιρούς τούς durftiger1 εἶναι ἀκριβῶς αὐτή: ὅτι ἡ μοίρα μας παρ’ ὅλ’ αὐτά βρίσκεται στά χέρια μας.»
(1: Γερμανική λέξη που σημαίνει σκληρός, λιτός, πενιχρός, ανεπαρκής)
Σ’ αυτούς τους δύσκολους καιρούς που διανύουμε και σήμερα, αν θέλουμε να ξεδιψάσουμε με το «λάλον ύδωρ» της «ελυτικής» γλώσσας και ποίησης, ας θυμηθούμε ένα μικρό απόσπασμα από το «ΑΞΙΟΝ ΕΣΤΙ»:
ΤΑ ΠΑΘΗ Ζ΄:
«…Ήρθαν ντυμένοι «φίλοι»
Αμέτρητες φορές οι εχθροί μου
Το παμπάλαιο χώμα πατώντας.
Και το χώμα δεν έδεσε ποτέ με τη φτέρνα τους…..
……Έφτασαν ντυμένοι «φίλοι»
Αμέτρητες φορές οι εχθροί μου
τα παμπάλαια δώρα προσφέροντας.
Και τα δώρα τους άλλα δεν ήταν
Παρά μόνο σίδερο και φωτιά.»
Τριάντα χρόνια που σίγησε η φωνή του ποιητή αλλά το έργο του παραμένει αναλλοίωτο στους αιώνες και παρακαταθήκη για όλους που ακολουθούν. Κλείνουμε αυτό το μικρό αφιέρωμα στον Οδυσσέα Ελύτη με ένα απόσπασμα από τον «ΜΙΚΡΟ ΝΑΥΤΙΛΟ»:
«…Αιώνες τώρα πάνω από τα γαλάζια ηφαίστεια. Μακριά στο σώμα και μακριά στο χώμα που πατώ πήγα να βρω ποιος είμαι. Τις μικρές ευτυχίες και τ’ αδόκητα συναπαντήματα θησαύρισα, και να με: ανήμπορος να μάθω τι δίνω, τι μου δίνουν και περισσεύει το άδικο».
Δέσποινα Παπαδοπούλου
18 Μάρτη 2026